NEUROLOGIA, NEUROCHIRURGIA I PSYCHIATRIA POLSKA

Rok 1966, t. XVI, nr 12
Janusz Krzyżowski, Bogdan Turos


NERWICE U SPORTOWCÓW


Z Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Warszawie





(DONIESIENIE WSTĘPNE)

 

Sądzić by można, że sport zawodowy skupiający w swoich szeregach doborowy pod względem zdrowotnym element młodzieży, uważany za ,szkołę zdrowia", nie powinien wywierać szkodliwego wpływu na psychikę sportowców. W związku z tym wydawać by się mogło, że stanowi niewdzięczne pole do badań dla psychiatry. Jednakże lekarze sportowi dość często spotykają się ze skargami typu nerwicowego ze strony osób badanych; mogą one posiadać niekiedy ścisły związek z rodzajem uprawianego sportu. Biorąc pod uwagę, że zaburzenia nerwicowe mogą wyeliminować zawodnika z czynnego życia sportowego lub w znacznym stopniu obniżyć jego wydajność sportową, uważamy powyższy problem za ciekawy i mający praktyczne znaczenie.

Praca oparta jest na materiale ambulatoryjnym zebranym w Przychodni Sportowo-Lekarskiej

Akademii Wychowania Fizycznego, na obserwacjach lekarzy sportowych zebranych w czasie zawodów i badań okresowych oraz na analizie przypadków leczonych w szpitalach.

Z punktu widzenia fizjologii, klasyczne konkurencje sportowe można podzielić na:
1) wytrzymałościowe,
2) szybkościowo-siłowe.

Uwzględniając fakt istnienia różnych typów układu nerwowego i ich sposobów reagowania, już sam wybór konkurencji sportowej może być poSrednią przyczyną reakcji nerwicowych.

Dla przykładu: zawodnik o temperamencie flegmatycznym uprawiający biegi krótkie narażony jest przez sam charakter konkurencji na sytuacje konfliktowe wynikające z dysproporcji możliwości jego układu nerwowego do stawianych mu wymagań. Szybki refleks oraz zdolność do maksymalnych wysiłków są natomiast cechami zbędnymi, a niekiedy i niepożądanymi, u zawodnika uprawiającego konkurencje wytrzymałościowe.

Z doświadczenia wiadomo, że dłuższe czynne uprawianie sportu wytwarza specyficzny typ "konstytucji" psychofizycznej i, co się z tym wiąże, swoisty typ reagowania. Widoczne jest to zwłaszcza przy uprawianiu sportu o charakterze "wytrzymałościowym". Niezależnie jednak od uprawianej konkurencji organizm sportowca nabiera po pewnym czasie cech, które postaramy się pokrótce scharakteryzować. Jedną z zasadniczych właściwości, jaką posiada doświadczony sportowiec, jest duża zdolność koncentracji uwagi. Ta cecha w połączeniu z umiejętnością eliminowania bodźców zbędnych w momencie startu, zdolnością stopniowania napięcia psychicznego, decyduje w dużej mierze o osiąganych wynikach. Układ wegetatywny "idealnego" sportowca cechuje się stałym zwiększaniem napięcia nerwu błędnego dając w efekcie między innymi typową bradykardię (dochodzącą do 48 uderzeń na minutę), połączoną ze zwiększoną pojemnością wyrzutową serca oraz zwolnieniem rytmu oddychania połączonego z lepszą wentylacją płuc.

Analizując obserwowane przez nas przypadki zespołów nerwicowych, dochodzimy do wniosku, że można je podzielić na dwie zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowić będą nerwice sensu stricto, drugą natomiast zespoły rzekomo nerwicowe o podłożu organicznym. Szukając źródeł "czystych" nerwic dochodzimy do wniosku, że sytuacje konfliktowe, nadmierne powtarzające się przed startem napięcia, przetrenowanie, ewentualne porażki i niesłuszne werdykty sędziowskie mogą stanowić ich bezpośrednią przyczynę. Niestosowne zachowanie, się publiczności na zawodach sportowych, nadmierne wymagania stawiane przez prasę i opinię publiczną odgrywać tu mogą również pewną rolę.

Wpływ urazów głowy odnoszonych w czasie treningów i zawodów jest ogólnie znaną i stale podnoszoną przyczyną powstawania organicznych uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego manifestujących się cechami charakteropatycznymi i otępiennymi, których pierwszym objawem bywają często zespoły rzekomo nerwicowe. Opinie lekarzy specjalistów zwracających uwagę na urazowość niektórych dyscyplin sportu (boks) i wynikające z tego konsekwencje jak dotąd pozostają bez echa.

Na podstawie zgłaszanych dolegliwości interesujące nas zaburzenia czynnościowe w ogólnym zarysie można podzielić na następujące grupy: zespoły hipochondryczne, histeryczne, nerwice oczekiwania, nerwice lękowe, tiki, oraz najliczniejsze - nerwice wegetatywne.

Zgłaszane przez badanych skargi oraz obserwacje lekarskie wykazują, że zaburzenia spotykane często np. w okresie przedstartowym (który sam sprzyja powstawaniu nerwicy oczekiwania) :po wielokrotnym powtarzaniu się, mają tendencje do utrwalania w formie spaczonego stereotypu dynamicznego.

Do najczęściej wymienionych skarg można zaliczyć: zwiększoną pobudliwość nerwową, dochodzącą niekiedy do wyrażnej drażliwości, skargi na ogólne osłabienie, obniżenie funkcji pamięciowych, uczucie wewnętrznego niepokoju, trudności w koncentracji uwagi, oraz zmniejszoną wydajność w pracy i nauce. Dość często powtarzanymi skargami są bezsenność i brak łaknienia. Najczęściej jednak zasadniczymi skargami z jakimi zgłaszają się badani są dolegliwości ze strony różnych narządów wewnętrznych i dopiero dokładnie zebrany wywiad ujawni również inne objawy nerwicy.

Istnienie wspomnianego przez nas zwiększonego napięcia nerwu błędnego, w przypadku nerwicy, jest podstawą wielu doznawanych przez zawodników dolegliwości. Ze strony serca spotkamy się najczęściej z nieproporcjonalnym do wysiłku przyśpieszeniem jego akcji i zaburzeniami rytmu w postaci skurczów dodatkowych, bólami o charakterze wieńcowym. Obserwować można również emocjonalne zwyżki ciśnienia mające w wielu przypadkach tendencje do utrwalania się. Ze strony narządu oddechowego stosunkowo często mamy do czynienia ze skargami na spłycenie oddechu z jednoczesnym przyspieszeniem jego rytmu. Sporadycznie występuje przy tym uczucie duszności nasilające się w momentach zaangażowania emocjonalnego.

Niejednokrotnie w sytuacjach przedstartowych obserwuje się przyspieszenie perystaltyki jelit połączone niekiedy z bólami brzucha oraz zwiększoną diurezę.

Często spotykanym objawem u kobiet są zaburzenia cyklu miesiączkowego w postaci przyśpieszenia lub opóźnienia krwawienia oraz zmiany jego ,obfitości. Daje się zauważyć zjawisko polegające na "dopasowywaniu cyklu miesiączkowego do cyklu treningowego.
W okresach wzrostu intensywności życia sportowego, miesiączka może na, pewien okres całkowicie zaniknąć.

 

Dla dokładniejszego zobrazowania omawianych przez nas nerwic u sportowców omówimy szerzej dwa obserwowane przez nas przypadki.

P r z y p a d e k 1. P. Z. ciężarowiec lat 26. Trenuje od 3 lat. W tym czasie Poczynił znaczne postępy kilkakrotnie startował w mistrzostwach okręgu. Na pokazie dla młodzieży jeden z trenerów ostro skrytykował jego styl podnoszenia sztangi. Od tego czasu zauważył, że w czasie zawodów lub pokazów w których bierze udział dużo widzów osiąga znacznie gorsze wyniki, niż na treningach. Bardzo przeżywa każdy start. Zazwyczaj źle sypia przez kilka poprzednich nocy, dwukrotnie miewał biegunki w dniu zawodów. W czasie podnoszenia ciężarów często miewał "spalone podejście". Koledzy mówili o nim że ma "pecha". Skarżył się na bóle w okolicy serca występujące zazwyczaj po zdenerwowaniu i nasilające się przy głębokich wdechach. Internista, do którego zgłosił się po poradę rozpoznał, "nerwicę serca". Zastosowano leczenie ogólnie wzmacniające (Wit B12) i środki uspakajające (atarax). Jednocześnie zalecono aby prowadził następne treningi w obecności kolegów, którzy będą rzeczowo analizować każde podejście do sztangi. Po kilku miesiącach leczenia, połączonego ze zmodyfikowanymi treningami zaczął osiągać lepsze wyniki, wierzyć w swoje siły, przestał unikać publicznych występów.



P r z y p a d e k 2. M. N., koszykarz. Od kilku lat czynnie uprawia grę w koszykówkę. Zawsze czuł się dobrze, znosił duże obciążenia treningowe. W bieżącym roku drużyna, w barwach której startował po odniesieniu szeregu sukcesów awansowała do grona najlepszych zespołów w kraju. W okresie meczów ligowych rozgrywanych w atmosferze dużego zaangażowania afektywnego zauważył zaburzenia w akcji serca w postaci niemiarowości, nierównej siły uderzeń, kołatania serca. Badaniem internistycznym stwierdzono: tony czyste, niemiarowość o charakterze skurczów dodatkowych (pojedynczych pojawiających się bez określonego rytmu). Tętno 60/min. RR 130/90. Badaniem ekg "potwierdzono" obecność skurczów dodatkowych. Wyniki badań laboratoryjnych w normie. Pacjent zauważył, że dolegliwości nasilają się zdecydowanie w momentach zwiększonego napięcia nerwowego. Wysiłek fizyczny natomiast likwiduje je zupełnie. W oparciu o powyższe dane rozpoznano czynnościowe tło dolegliwości i traktując je jako nerwicę konwersyjną zastosowano leki uspokajające (Bellergot). Po krótkim okresie czasu dolegliwości w dużym stopniu ustąpiły (pojawiały się jedynie sporadycznie w momentach silnego obciążenia emocjonalnego). Dodać należy, że w okresie leczenia nie zalecono zmian cyklu treningowego.


Powyższą pracę traktujemy jako doniesienie wstępne. Przyszłe obserwacje umożliwią dokładniejszą analizę omawianego problemu i będą przedmiotem dalszych publikacji.